Doğuştandırlar; yani doğumdan önceki ya da doğum sırasındaki bir nedene bağlıdırlar ve çoğunlukla kalıtımla geçerler. Çok sık raslanan diş anormallikleri, biçim, boyut, sayı, çıkış ve yerleşme anormallikleri diye sınıflandırılabilirler (bir kişide,birkaçı birarada bulunabilir). Şimdi dişlerin bazı oluşum ve çıkış özelliklerini anımsayalım.
İlk süt dişi taslağının oluşumu, dölyatağı içi yaşamın 6. haftasında başlar. Diş taslağı başlangıçta et kıvamındadır; zamanla önce taç parçası,sonra kök kireçleşir.
Aynı cins dişler çift olarak belirirler. Alt çene dişleri, üst çene dişlerinden önce çıkarlar. Geçici dişler 20 tanedir; bunlara süt dişleri denir; her yarım çenede 1 orta kesici, 1 yan kesici, 1 köpekdişi ve 2 azı dişi bulunur. 7.-8. ayla 20.-30. ay arasında belirirler. Sürekli ya da kalıcı dişler 32 tanedir; her yarım çenede 1 orta kesici, 1 yan kesici, 1 köpekdişi, 2 küçük azı dişi ve 3 büyük azı dişi (en arkadakine akıl dişi ya da 20 yaş dişi denir) bulunur. Kalıcı dişlerin çıkışı 6.-7. yılda, birinci büyük azı ile başlar; 7.-9. yıllarda kesiciler, 10.-12. yılda küçük azı ve köpekdişleri, 17.-25. yılda üçüncü büyük azı dişi (20 yaş dişi) çıkar.
BİÇİM ANORMALLİKLERİ
Kalıtımsaldırlar ya da nedenleri bilinmez.
Teşhis Biçim anormallikleri iki gruba ayrılırlar: Bölümsel anormallikler, tam anormallikler. Bölümsel anormallikler de kendi aralarında taç parçası anormallikleri ve kök anormallikleri diye ikiye ayrılırlar. Taç parçası anormallikleri, taç parçasının bütününde (akıl dişi bir koni biçimini alabilir) ya da bir dişin çıkıntılarında (yani uçlarında) görülürler: Özellikle kesici dişler ve köpekdişlerinde, dişin dile bakan yüzünde küçük bir tümsek belirir. Birinci üst büyük azı diş düzeyinde de çoğunlukla, Carabelli çıkıntısı diye adlandırılan ek bir sivrilik saptanır.
Kök anormallikleri
Çok raslanırlar ve kanalların tedavisi ile diş çekimleri açısından teşhisleri önemlidir. Köklerin kanca ya da süngü biçimi almasıyla, sayılarının azalması ya da çoğalmasıyla yansırlar. Köpekdişinin 2 kökü olabilir. Küçük azı dişlerinin kök sayıları değişiktir; normal olarak üst çenede 3′er, alt çenede 2′şer kökleri olan büyük azı dişlerinin kök sayısıysa 5′e kadar varabilir. Kök sayısında en çok değişiklik görülen diş, 20 yaş dişidir.
Özellikle kalıcı dişlerde, taç parçası ve kökte görülürler. Böylece diş biçimsiz bir kütle oluşturur ve bazen her iki benzer diş (sağ ve sol) birbirine değerler. Diş çiftlenebilir, yani iki ya da üç’ parçaya bölünebilir. İki diş arasında bölümsel ya da tam bir kaynaşma oluşabilir.
Evrim
Biçim anormalliği gösteren dişlerin yaşama süresi, normal dişlerinkiyle aynıdır.
Bununla birlikte tümsek oluşumu gösteren bir diş, çürümeyi kolaylaştırır. Kök anormallikleri, diş herhangi bir hastalığa (çürük, diş-diş yuvası eklemi iltihabı, diş destek dokusu hastalıkları) yakalanır, sa, tedavi konusunda bazı sorunlara yolaçabilirler. Tam anormalliklerde diş hekimini iki yönden uğraştırırlar:
— atipik biçimli bir kesici diş sözkonusuysa estetik yönden;
— küçük azı-büyük azı düzeyindeyse (çiğneme bozulabilir) işlevsel yönden.
Ayırıcı teşhis
Taç parçası anormalliği ya da tam anormallik gösteren dişlerin, her zaman atipik biçim gösteren fazladan dişlerle karıştırılmaması gerekir.
Tedavi
Biçim anormalliği olan bir diş, köklerin sayısı bilinmediğinden sakınımlı tedavi edilmelidir. Her türlü.girişimden, özellikle de her türlü diş çekiminden önce, röntgen filmi almak gerekir.
BOYUT ANORMALLİKLERİ
Nedenler
Dişin boyutları, diş taslağının boyutlarıyla belirlenmiştir. O halde boyut anormallikleri, dişlerin kireçlenmesinden önce oluşmaktadır.
Genellikle kalıtımsal oldukları düşünülmektedir.
Teşhis
Dişlerin boyutları ortalama olarak ele alınır. Aslında, insanların değişik büyüklükte ve genellikle yüz ve boy büyüklüğü ile orantılı dişleri vardır. Bu arada, devlikte ya da cücelikte olduğu gibi, çene kemikleri normal boyutu koruduğu halde, diş boyutlarında bazı değişiklikler olabilmektedir.
Cücelikte (küçük dişillik), dişlerin boyut azalması genel olabilir ya da yalnızca koni ya da «pirinç tanesi» biçimini almış üst yan kesicilerde ve üst akıl dişlerinde görülebilir.
Biçim anormalliği. Üst kesici dişlerde taç parçası biçim anormalliği. Taç parçasının alt bölümü daralmış görünmektedir.
Devlikte (büyük dişillik) boyut büyüklüğü, özellikle orta kesici dişlerle köpekdişlerinde görülür.
Evrim
Çene kemiklerine göre çok büyük ya da çok küçük dişlerin çıkması, yer yokluğu nedeniyle, dişlerin kötü yerleşmesine ya da aralıklara (dişler arasında çirkin görünüşlü boşluklar) yolaçar. Tek tek «dev» dişlerin belirmesi «at gibi» bir gülümsemeye yolaçar.
Tedavi
Boyut anormallikleri, kötü yerleşmelere neden olurlarsa, diş çekme, genişletme, yerinde tutma gibi işlemlerle, dişleri işlevsel açıdan ve estetik açısından normal duruma getirmekle tedavi edilirler.
SAYI ANORMALLİKLERİ
Dişlerin sayıları, ya azalma ya da artma yönünde bozulabilir.
Sayı anormalliği. Çok büyük sayıda diş ve diş tomurcuğu bulunmasına bağlı bir diş kalabalığım gösteren röntgen filmi.
Nedenler
Genellikle sayı anormallikleri, özellikle de diş eksikliği kalıtımsaldır ve cinse bağlıdır. Bu arada gebelik sırasındaki kızıl ve kızamık ile bazı içsalgı bezlerinin yolaçtığı bazı doğuştan nedenler de vardır. Mongolizmde ve tavşan dudaklı çocuklarda diş sayısı anormallikleri oranı çok yüksektir. Atom ışınları da bozukluklara neden olabilir (Hiroşima’da saptanmıştır).
Teşhis Azalma yönünde sayı anormallikleri
Yalın bir diş taslağı körelmesi, çıkış gecikmesi, diş taslağı yokluğu (oluşum eksikliği), hattâ kuraldışı bir durum olarak bütün diş taslaklarının yokluğu (adonti) biçiminde olabilir.
Geçici dişlerde, çoğunlukla 2. büyük azı dişi (genellikle her iki yanda) yoktur. Bu durumda, 2. küçük azının yokluğuyla, kalıcı dişlere de yansır.
Kalıcı dişlerde bu anormalliğe sık raslanır; çoğunlukla kalıtımsal ve iki yanlıdır. En çok 20 yaş dişlerinin, daha sonra da üst yan kesici dişlerin ve alt 2. küçük azı dişlerinin yokluğu gelir. Yirmi yaş dişi dışında, kalıcı bir dişin yokluğu, ya alttaki kalıcı taslağın olmaması yüzünden düşmemiş bir süt dişinin kalmış olması ya da süt dişi düştüğü zaman, kalıcı dişler arasında anormal bir aralık (boşluk) biçiminde kendini gösterir. Kalıcı dişin yokluğu, çene kemiği içinde gömülü kalması ya da çıkış gecikmesi röntgen filmiyle saptanır.
Artma yönünde sayı anormallikleri
Diş laminasına (diş taslaklarını üreten organ) asılı ve normal olarak körelip yitmesi gereken bir ya da birçok diş tomurcuğunun kireçleşmesiyle oluşurlar. Biçimleri normalse «artı dişler», biçimleri normal değilse «fazla ya da fazladan» dişler diye adlandırılırlar.
Hiçbir şeye benzemiyor ve mineyle kaplı diş incisine dönüşmüşlerse, dişsi oluşum (odontoyit) adını alırlar. Artı dişler, ya çene kemiği içinde kalarak çıkışları sırasında enfeksiyonlara neden olurlar, ya diş kemerinin içinden ya da dışından çıkarlar ya da normal komşu dişle kaynaşırlar. Henüz çene kemiği içinde bulunan artı dişi röntgen filmi gösterir.
Evrim
Diş eksikliklerinde, dişlerin yokluğu çoğunlukla arka tarafta kenetlenme bozukluklarına, ön tarafta da çirkin bir görünüme yolaçar. Diş eksikliklerine günden güne daha sık Taşlanmaktadır. Çoğunlukla 2. üst kesici diş, 2. küçük azı dişi, özellikle de 3. büyük azı dişi (20 yaş dişi) eksik bulunmaktadır. Bu olay, bir yandan günümüz insanlarında çene uzunluğunun küçülmesine, öte yandan da günden güne daha yumuşak ve çiğnenmesi kolay besinler alınmasına bağlıdır.
Bir diş kemerindeki artı dişlerse kenetlenme bozukluklarına yol açarlar; ama asıl zarar estetiktir; çünkü, artı diş çoğunlukla kesici bir diştir. Çene içinde gömülü kalma, uzak organlarda birçok bozukluklara yolaçar.
Ayırıcı teşhis
Diş eksikliğinin, çene kemiği içinde gömülü kalmış bir dişten, yalın bir çıkma gecikmesinden, hattâ önceden çekilmiş ve çekildiği unutulmuş bir dişten ayırdedilmesi gerekir. Çoğunlukla süt dişleri ile kalıcı dişler, özellikle azı dişleri düzeyinde karıştırılırlar.
Gerçek bir diş eksikliği, röntgen filmiyle kesinlik kazanır. Ayrıca, bazı hastalarda kalıcı diş çıktığı halde, süt dişi hâlâ diş kemeri üstünde kalır. Bu durumda da, kalıcı diş, artı dişle karıştırılmamalıdır.
Tedavi
Çok sayıda diş eksikliğinin neden olduğu kenetlenme bozuklukları ve çirkin görünüm, çocuklarda protezle birleşik ya da protezsiz, erişkinlerde ise yalnızca protezle birleşik bir çene ortopedisi (ortodonti) yardımıyla tedavi edilir. Çene kemiği içinde gömülü kalmış ya da çirkin görünüşlü artı dişler çekilmelidir.
ÇIKIŞ ANORMALLİKLERİ
Çıkış (sürme) zamanıyla ilgili (erken ya da geç çıkış) anormalliklerdir. Her 2 diş kemerinde de görülebilirler.
Nedenler
Geçici dişlerin erken çıkması, diş taslaklarının erken oluşumuna bağlıdır. Kalıcı dişlerde, çoğunlukla tek başına Bulunan bir anormalliktir ve yalnızca bir dişte görülür.
Geç çıkışa, erken çıkışa oranla daha sık raslanır. Tek bir geçici dişin geç çıkması, genellikle mekanik bir nedene bağlıdır; birçok geçici dişin geç çıkmasının nedeni ise, genel bir rahatsızlıktır (raşitizm, içsalgı bezleri bozuklukları). Kalıcı dişlerde, bir dişin çıkış gecikmesi çoğunlukla yer yokluğundandır (ya çene kemiğinin küçüklüğü ya da geçici dişin erken çekilmiş olması).
Teşhis
Doğumda dişlerin erken çıkması, çok uzun süredir bilinmektedir. Kalıcı dişlerde bu olay, kişinin yapı sağlamlığını kanıtlamaz. Çıkış (sürme) gecikmesi röntgenle saptanır.
Evrim
Erken çıkış hiçbir sorun doğurmaz.
Çıkış gecikmesi, dişlerin belirme düzenini bozar ve tam bir kapanmayı engelleyen diş-çene kemiği konum bozukluklarına yolaçar.
Ayırıcı teşhis
Geçici bir dişin erken çıkması (sürmesi) itici diş tomurcuğu iltihabından ayrılmalıdır. İtici diş tomurcuğu iltihabı, kan ya da ağız yoluyla gelen bir enfeksiyona bağlı olarak diş tomurcuğunun yalancı erken çıkışıdır. Diş tomurcuğu, iltihaplı bir dişetinin ortasından büyük bir hızla çıkar (günde 2-3 mm). Ama kökü yoktur ve çocukta ateş yükselmesi, mide-barsak bozuklukları vardır.
Kalıcı dişlerin geç çıkışı, belirli bir yaştan sonra içerde gömülü kalma diye nitelendirilir. 10-12 yaş arasında çıkması gereken üst köpekdişi, 14 yaşında hâlâ çıkmamışsa, içerde kalmış diye nitelenir; bu yaşta çekilen röntgen, dişin çene kemiği içindeki varlığını, yerini, hattâ yokluğunu gösterebilir.
Tedavi
Geç çıkmış dişlerin neden olduğu diş-çene kemiği konum bozuklukları, çenealtı ortopedisiyle tedavi edilir.
Yerleşme anormalliği. Bu kesici diş, ağız boşluğunun dış bölümü içinde gelişmiştir ve mutlaka çekilmesi gerekmektedir.
YERLEŞME ANORMALLİKLERİ
Dişin, öteki dişlere göre konumuyla ya da yönüyle ilgilidirler.
Nedenler
Geçici dişlerin çıkışında, üst orta kesici dişler, bir aralıkla ayrılmış olabilir; bu aralık normalde, sonraki yıllarda giderek kapanır; kapanmaması bir anormalliktir. Aralığın kapanmadan kalması, küçük çenelilik, yan kesici dişin yokluğu, içerde gömülü kalmış artı diş bulunması, dudak gemciğinin büyümesi gibi yerel nedenlere, raşitizm, salgı bezi. bozuklukları (hipofizle ilgili) gibi genel nedenlere ya da kalıtıma bağlıdır.
Teşhis
Geçici dişler birbirlerinden normal olarak ayrık iseler, üst orta kesici dişler arasındaki uzaklığı gözlemek gerekir. Ayrıca, bazen dişlerin yer değiştirmelerine de raslanabilir: Köpekdişi diş kemeri üstünde, 2 küçük azı dişi arasında bulunabilir. Daha sık olarak, çıkış sırasında dişler diş kemerinin dışına doğru yer değiştirirler. Böylece, diş kemerinin dışında ya da diş kemerine çok uzak bir noktada (damar, sinüs, köpekdişi çukuru) dişler görülür. Bu anormalliğin en sık görüldüğü diş, köpekdişidir. Dişlerin yer değiştirmeleri, dişlerde yerleşme bozukluklarına, bazen de diş destek dokusunda yaralaşmalara yolaçarlar.
Evrim
Kesici dişlerarası aralık, çoğunlukla çirkin görünüm dışında sorun doğurmaz. Dişlerdeki konum bozuklukları hem işlevsel açıdan, hem de görünüm açısından zararlıdırlar.
Ayırıcı teşhis
Röntgen yardımıyla, yer değiştirmiş dişler ve eksik dişler birbirinden ayırdedilmelidir.
Tedavi
Dudak gemciği ancak, önemli bir zarar durumunda kesilmelidir.
Bu düzeydeki bütün artı dişler ve kemik içinde gömülü kalmış köpekdişleri çekilmelidir. Çekilen köpekdişleri, yeniden yerlerine yerleştirilmeli ya da çekilmeden bir yay ya da tel sistemiyle doğal yerlerine yaklaştırılmalıdır.
